آیه ۵۳ سوره آل عمران می‌گوید: (یهود با خدا مکر کرد و خدا هم در مقابل به آن‌ها مکر کرد و از همه کس خدا بهتر می‌تواند مکر کند.) آیا در این آیه خداوند با تفخر از مکاری خود سخن نمی‌راند؟ مگر مکر چیز بدی نیست.
.پاسخ اجمالی
نسبت دادن واژه "مکر" در مورد خداوند به معناى خنثى کردن توطئه هاى زیانبار است، و هنگامى که درباره مفسدان بکار میرود به معنى جلوگیرى از برنامه هاى اصلاحى است. منظور آیه مورد بحث این است که دشمنان "مسیح" با طرح هاى شیطانى خود مى خواستند جلو این دعوت الهى را بگیرند، اما خداوند براى حفظ جان پیامبر خود و پیشرفت آیینش تدبیر کرد و نقشه هاى آن‌ها نقش بر آب شد.
پاسخ تفصیلی
- برای روشن شدن معنای این آیه باید دید منظور از" مکر الهى" چیست؟
- "مکر" در لغت عرب با آنچه در فارسى امروز از آن مى فهمیم تفاوت بسیار دارد؛ زیرا در فارسى امروز "مکر" به نقشه هاى شیطانى و زیان بخش گفته مى شود، در حالى که در لغت عرب هر نوع چاره اندیشى را "مکر" مى گویند در مفردات" راغب" مى خوانیم: المکر صرف الغیر عما یقصده [۱]: "مکر این است که کسى را از منظورش باز دارند" (اعم از اینکه منظورش خوب باشد یا بد).
مکر خداوند به چه معنا است؟
- بر این اساس "مکر"در اصطلاح قرآن اختصاصى به نقشه هاى شیطانى و زیان بخش که در فارسى امروز در آن استعمال مى شود ندارد، و هم در مورد نقشه هاى زیان بخش بکار مى رود، و هم چاره اندیشىهاى خوب. به همین دلیل در قرآن مجید گاهى" ماکر" با کلمه" خیر" ذکر شده مانند:" وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیْرُ الْماکِرینَ [۲]" (خداوند بهترین چاره جویان است) و گاهى"مکر" با کلمه "سیئ" آمده است مانند: "وَ لا یَحیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِه [۳]" (نقشه و اندیشه بد جز به صاحبش احاطه نخواهد کرد)
منظور آیه مورد بحث که "مکر" را به خدا نسبت مى دهد این است که دشمنان "مسیح" با طرح هاى شیطانى خود مى خواستند جلو این دعوت الهى را بگیرند، اما خداوند براى حفظ جان پیامبر خود و پیشرفت آیینش تدبیر کرد و نقشه هاى آن‌ها نقش بر آب شد. [۴] بنا بر این مکر همیشه و در همه جا بد نیست. هنگامى که این واژه در مورد خداوند بکار مى رود به معناى خنثى کردن توطئه هاى زیان بار است، و هنگامى که درباره مفسدان بکار مى رود به معناى جلوگیرى از برنامه هاى اصلاحى است. [۵]
[۱]. المفردات فی غریب القرآن، ص: ۷۷۲
[۲]. آل عمران، ۵۴
[۳]. فاطر، ۴۳
[۴]. تفسیر نمونه، ج۲، ص: ۵۶۷ و ۵۶۶
[۵]. تفسیر نمونه، ج۱۵، ص: ۴۹۸